Bir savol beraylik bu savol esa quyidagicha: “uyingiz 10 ming neft quvuri o’rtasida joylashgan bo’lsa; siz yashagan muhit sizga qanchalik xavfsiz tuyular edi? Javobingizni bilamiz. Dunyoda hech qaysi bir davlatda, hech bir shakilda inson o’zini xavfsiz his etmaydi! Mana, Aprel oyidan beri deyarli bararchani tashvishga solib ovora qilgan shu Meksika ko’rfazidagi atrof-muhit falokatining; Vakillar bayonotiga ko’ra: 3 % yoki 4 % edi. Lekin kichik deb tununilgan bu taxhminlari aksiga aylanib insonlar tomonidan amalga oshirilgan; tarixdagi eng katta atrof-muhit falokatiga aylandi. Na bu zamonaviy texnologiya, na pul bu arof-muhit falokatini oldini olish qurbiga ega. Falokat kun sayin avj olib bormoqda. Muxlislarimiz eslaslar kerak, otgan haftalarda Turk bog’azlarining ham bunga o’xshash falokatga uchrash ehtimolidan bash etishga boshlagan edik.

Ustiga-ustak bu ehtimol Meksikadan ham katta. Bu mavzuga qiziqish ko’rsatganlar biladilar; Turkiyada yashaganlar; asosan İstanbul va Chanakkale xalqi, yillardan beri bahs etib Bog’zdagi tahlikalar haqida yozib keladilar. Shaharlaridamiz ichida; yani Bog’azlarimizdan har kuni minglab tonna tozalanmagan neft bombasi o’tadi. Shahalarimiz davomli tahdit ostida. Turk hukumati, bu mavzuga e’tibor bergan bo’lib nodavlat tashkilotlar, atrof-muhitni muhofaza etivchilar va BMT atrof-muhit komissiyasidan ayrim a’zolar bu mavzuni davomli kun tartibiga keltirmoqdalar. Chunki dunyodagi eng muhim ayni damda eng gavjum İstanbul Bog’zidan, 2009- yili 9000 299 tasi tanker bo’lib jami 51 ming 422 ta kema o’tgandir.

Bu nima degani tasavur eta olasizmi? Bu “dunyodagi dengiz tirojat kemalarining 3 butun 2 bo’limi, har yili Bog’zlarimizdan o’tmoqda” deganidir. Qanchalik vahimali shunday emasmi? Bog’zlarimiz va shaharlarimizni tahdit etgan bu kemalar, boshda neft va neft mahsulotlari bo’lib, har turli portlovchi, ximyoviy, biologik, yadro, qattiq, suyuq, gaz kabi moddalar bilan bir qatorda katta falokatlarga olib kelish ehtimoli bo’lgan LPG, LNG, yuksak bosim ostida suyuqlashtirilgan ammiak gazi va bunga o’xshash xavfli moddalardan tashkil topgan yuklari bilan o’tmoqda. Bu kemalar o’tgan paytida, har kuni maydonga kelgan atrof-muhit iflosligi zotan ekologik falokatlarga sabab bo’lmoqda. 2007- yili 10. 054 tanker bilan 149 milyon tonna neft va neft mahsulotlari Turk Bog’zlaridan o’tgandir. Bu miqdorlar daslabgi kunda 260 million tonna bo’lgani tahmin etilmoqda.

Dunyodagi ikkinchi yirik suv yo’li bo’lgan Turkiyadagi, İstanbul bog’azi, Marmara dengizi va Chanakkale bog’azlaridan tashkil topgan Qoradengizdan Ege dengizigacha borib yetgan 304 kilometrlik xalqaro kema transportining o’tishiga ruxsat bergan bir sistema. Shuningdek Yevropa bilan Osiyo qit’alarini bir-biridan ajratgan, Qorandegizni O’rtayer dengizi bilan bog’lagan, atrofida o’n minglab insonlar yashagan mintaqada, yagona yo’ldir. 698 metrgacha toralgan juda murakab burilish nuqtalari bilan dunyodagi eng gavjum va har qalay falokat maydonga kelish ehtimoli yuksak xalqaro dengiz transport harakatiga mezbonlik qilmoqda. Turkiyaning dengiz suvlari ichida joy olgan bu suv yo’li tabiiy va suniy mashaqatlar va tahlikalar bilan to’la. Kuchli oqim, shamol va tuman kabi tabiiy kamchiliklar bilan bir qatorda, 80 darajagacha borgan burililish nuqalasi bilan kemalarning harakatini og’irlashradigan vaziyatda.

Qoradengiz stansiyalariga keltirilgan Kavkaziya va Kapiy dengizdagi neftlar tankerlar orqali Turk Bog’zlaridan dunyoga yetkazilishi amalga oshirilgani bois Bog’alarimiz jihatidan katta muammo tashkil etmoqda. Daslabgi paytda, 80 % energiya neft, tabiiy gaz va ko’mir kabi yer osti manbalaridan qo’lga kiritilmoqda. Yer osti yoqilg’isining atrof-muhitga katta zarar berganini endi barchamiz bilamiz. İqlim o’zgarishi, tuproq, suv, dengiz va havo iflosligi, kislodorning kamayishi, kislotali yomg’urlar, ozon tabaqasidagi churuqlik, tanker falokatlari, neft ustida olib borilgan urushlari yer osti yoqilg’isi natijasida bizga salbiy aks etgan qator omillar. Bu bilan ham qolmayapti. Yer osti yoqilg’isidan qo’lga kiritilgan energiya; İshlab chiqarish bosqichidan yetkazishi va istemol qilinishida ham atrof-muhitga zarar bermoqda.

Shuningdek eng ko’p energiya qo’lga kiritish tushunchasi bilan ishlab chiqarilmoqda va isteolchilarga eng arzon narxda yetkazilishga harakat qilinmoqda. Chunki energiya ishlab chiqarish, uni yetkazish va istemol qilish va hayotga tatbiq etilgan loyihalar; bog’zlarimizdan o’tishi oson bo’lgani uchun ko’p daromatli deb tushunilmoqda. Hech kimga Bog’zlarimizdan o’tma demaymiz. Lekin ko’ringani kabi; minglab yillik ; Go'zqal İstanbul shahri, ko’p sonda qadimiy asarlar joy olgan Turk bog’zlari va mintaqadgi tabiiy hayot, tarixiy va ekologik hayotni tehdit etmoqda. Dengiz transport harakati paytida maydonga kelish ehtimoli bo’lgan tanker falokati, Bog’zlarni berkitib milliardlab dollarlik zararlarga sabab bo’lishi mumkin. İstanbul sanoat doirasining bu mavzuga doir bir faoliyat natijasida ko’ra, bunga o’xshash bir falokat sodir b’lgan taqdirda, faqat İstanbuldagi moddiy zararning jami 86,521 milliard dollar. Tabiiy, tarixiy va madaniy zararlarning esa haddi-hisobi yo’q.

Bunga o’xshash bir falokat, balki minglab insonning hayotini yuqotishiga sabab bo’lishi kabi, dengizning neft va neft mahsulotlari bilan ifloslanishiga sabab bo’ladi. Marmara Dengizi, Qora dengiz va O’rta yer dengizchilik va dengiz mahsulotlari bilan tegishli tijorat deyarli butunlay to’xtaydi. Ege orrollari ham bo’lib qirg’oqlardagi ifloslik; boshda turizm bo’lib qator sektorning daromat, investitsiyasi va bunga bog’li ish bilan ta’min etish sohalarida zarar berishi va mintaqaning ijtimıiy negizining o’zgarishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, Turk Bog’zlaridan tahlikali moddalar o’lib o’tgan kemalar, boshda Turkiya bo’lib mintaqa davlatlarini va hattoki dunyoni tahdit etmoqda. (www.trtuzbek.com)