Turkiyaning nodir tuproq elementlari salohiyatini boshqarish uchun komissiya tuzish taklif etildi
Turkiyada nodir tuproq elementlari (NTE) bo‘yicha salohiyatni baholash maqsadida Kritik minerallar bo‘yicha vakolatli organ tashkil etish yuzasidan yangi taklif ilgari surildi. Bu haqda Turkiya Savdo-sanoat palatalari va birjalari birlashmasi (TOBB)
Anadolu Agentligiga bergan intervyusida Ibrohim Halil Kirsan nodir tuproq elementlari elektr transport vositalari (EV), batareyalar, qayta tiklanuvchi energiya, sanoat robotlari va mudofaa sanoati kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilishini, shuningdek, Xitoy, AQSh va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi savdo urushlarining ham asosiy tayanch nuqtalaridan biri ekanini ta’kidladi.
Kirsan NTE va boshqa kritik minerallar “yangi sanoat inqilobi” sharoitida davlatlarning geosiyosiy ustuvorliklarini qayta shakllantirayotganini qayd etdi.
Kirsan: “Dunyo 1970-yillardagi neft shoklariga o‘xshash mineral ta’minoti inqirozi tomon bormoqda. Minerallar yangi neftga aylanmoqda,” dedi.
Milliy xavfsizlik va ta’minot xatarlari
Kirsanning aytishicha, ko‘plab sohalarda raqamlashtirish va elektrlashtirish jarayonlari, shuningdek, toza energiya texnologiyalaridan foydalanishning ortishi rivojlangan davlatlarni kritik va strategik minerallarga kirishni milliy xavfsizlik masalasi sifatida ko‘rishga undamoqda.
O‘tgan yil holatiga ko‘ra, global kritik mineral ishlab chiqarishning taxminan 70 foizi Xitoy nazoratida ekanini ta’kidlagan Kirsan, Osiyo va Yevropa chorrahasida joylashgan Turkiya muhim konchilik salohiyatiga ega strategik mamlakat ekanini bildirdi.
TOBB Konchilik kengashi raisining so‘zlariga ko‘ra, Turkiya 168 davlat orasida mineral xilma-xilligi bo‘yicha 8-o‘rinda, zaxiralar bo‘yicha 22-o‘rinda, qiymat bo‘yicha esa 28-o‘rinda turadi va mamlakatni “nodir tuproq elementlari sohasida yetakchi nomzodlardan biri” deb baholash mumkin.
U tajribaviy ishlarning ijobiy natijalaridan so‘ng Eti Maden kompaniyasining Markaziy Anadolu (Eskishehir) viloyatidagi Beylikova pilot zavodida ishlar davom etayotganini ham ma’lum qildi.
Kirsan shunday dedi:
“Hozirgi vaqtda dunyoda nodir tuproq elementlarini qayta ishlash (rafinatsiya) monopoliyasining qariyb 90 foizi Xitoy qo‘lida bo‘lib, u bu texnologiyani boshqa davlatlar bilan bo‘lishmayapti. Shu sababli texnologiyaga ega AQSh, Yaponiya, Janubiy Koreya, Avstraliya va Yevropa davlatlari bilan qo‘shma loyihalar orqali xalqaro hamkorlikni rivojlantirish ushbu muhim NTE konini ishga tushirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.”
Milliy strategiya va muvofiqlashtirish talablari
TOBB vakili, shuningdek, davlat muassasalari va universitetlar doirasida olib borilayotgan NTE va kritik minerallar bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtirish uchun “Milliy Kritik Minerallar Strategiya Hujjati” tayyorlanib, “Kritik Minerallar Texnologiya Instituti” yoki “Kritik Minerallar Boshqarmasi” tashkil etilishi maqsadga muvofiq bo‘lishini bildirdi.
Kirsanning aytishicha, Turkiyada hozirda nodir tuproq elementlari bo‘yicha mas’uliyat uch vazirlik o‘rtasida taqsimlangan: Energetika va Tabiiy Resurslar vazirligi xomashyoni, Sanoat va Texnologiya vazirligi qayta ishlangan mahsulotlarni, Milliy Mudofaa vazirligi esa mudofaa va xavfsizlik bilan bog‘liq qo‘llanilishini nazorat qiladi.
“Shu sababli uch vazirlik mutaxassislaridan iborat komissiya orqali taklif etilayotgan ushbu tuzilmaning vazifalari va huquqiy asoslarini belgilash Turkiyaga bu sohada sezilarli foyda keltiradi,” dedi Kirsan.
TOBB Konchilik kengashi raisi ushbu institut Turkiyaning konchilik salohiyatini, tarmoqning taklif-talabga asoslangan mineral va metall ehtiyojlarini baholashini hamda konchilik loyihalarining real natija berishini ta’minlashini ta’kidladi.