Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi strategik burilish

Turkiya va O‘zbekiston seshanba kuni Anqarada muhim muzokaralar o‘tkazdi. Ushbu uchrashuvlar ikki tomonlama munosabatlarda hal qiluvchi burilish nuqtasini belgilab, an’anaviy diplomatik aloqalardan to‘liq integratsiyalashgan strategik hamkorlikka o‘tishni anglatdi.

Rasmiy ravishda 4+4 formati deb atalgan uchrashuvlar tashqi ishlar, mudofaa, ichki xavfsizlik va razvedka sohalari vakillarini birlashtirdi. Bu tuzilma mintaqaviy va global xavfsizlik tahdidlarining o‘zgarib borayotgan tabiatini aks ettiradi.

Mazkur format yanada kengroq transformatsiyani ko‘rsatdi — endi to‘rtta muhim soha yagona strategik doirada ko‘rib chiqilmoqda. Bu qaror qabul qilish jarayonlarini tezlashtiradi va inqiroz davrlarida muvofiqlashtirishni kuchaytiradi.

Turkiya 1991 yilda Sovet Ittifoqi parchalangach, O‘zbekistonni mustaqil davlat sifatida rasman tan olgan birinchi mamlakat bo‘lgan.

Aholisining aksariyati musulmonlardan iborat bo‘lgan O‘zbekiston Lixtenshteyn bilan bir qatorda dunyodagi faqat ikki “ikki marta dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan” davlatdan biridir, ya’ni uning barcha qo‘shnilari ham dengizga chiqish imkoniga ega emas. Shuningdek, u Turkiy davlatlar tashkiloti a’zosidir.

Ikki tomonlama diplomatiyadan integratsiyalashgan xavfsizlikka

Anqaradagi Yaqin Sharq Texnika Universiteti Xalqaro munosabatlar professori Oktay Tanriseverning aytishicha, uchrashuv mexanizmi ikki tomonlama munosabatlarning strategik o‘lchamini chuqurlashtirish uchun ishlab chiqilgan.

“Turkiyaning O‘zbekiston bilan 4+4 formatida o‘tkazayotgan muzokaralari ikki tomonlama munosabatlarning strategik o‘lchamini yanada chuqurlashtirish xususiyatiga ega,” — deydi Tanrisever TRT World’ga bergan intervyusida.

Uning fikricha, hamkorlikni aniq loyihalarga aylantirish ikki tomonlama doiradan tashqarida ham ta’sir ko‘rsatadi.

“Bu yondashuv nafaqat ikki mamlakatning O‘rta yo‘lakni jonlantirishiga xizmat qiladi,” — deydi u, — “balki Ozarbayjon bilan muvofiqlashuv orqali Turkiyaning Kavkaz va Markaziy Osiyodagi barcha hamkorlari bilan xavfsizlik va strategik hamkorligini mintaqaviy darajaga ko‘tarib, muhim kuchaytiruvchi omil yaratadi.”

Mintaqaviy xavfsizlik konteksti muzokaralarning asosiy unsurlaridan biri bo‘ldi.

Xususan, mintaqadagi terrorchi guruhlardan kelib chiqadigan noaniqliklar va beqarorlik xatarlari, Markaziy Osiyo yo‘lagi bo‘ylab rivojlanayotgan jarayonlar bilan birga, butun mintaqada tahdidlar idrokini shakllantirishda davom etmoqda.

Turkiya va O‘zbekistonning ushbu xatarlarni birgalikda baholashga qaror qilishi, shakllanayotgan umumiy strategik qarashni aks ettiradi.

Xavfsizlikka berilgan ahamiyat iqtisodiy omillar bilan ham chambarchas bog‘liq edi; transport yo‘llari va bog‘lovchi koridorlarni himoya qilish mintaqaviy barqarorlikni saqlashdan ajratib bo‘lmaydigan masalaga aylandi.

Umumiy tahdid idroki

Istanbuldagi Marmara Universiteti dotsenti, doktor Basak Kuzakchi bu integratsiyalashgan yondashuvni uchrashuvlarning eng muhim xususiyati sifatida ta’kidlaydi.

“Anqaradagi Turkiya–O‘zbekiston uchrashuvi ikki tomonlama munosabatlarda yangi davr boshlanishini anglatadi,” — deydi Kuzakchi TRT Worldga.

“Uchrashuvlarning 4+4 formatida o‘tkazilishi diplomatiya endi xavfsizlik, mudofaa, ichki ishlar va razvedka bilan birgalikda ko‘rib chiqilayotganini ko‘rsatadi. Bu munosabatlar an’anaviy ikki tomonlama aloqalardan chiqib, strategik doiraga joylashtirilganini namoyon etadi.”

Kuzakchining ta’kidlashicha, tahdidlarni bo‘lak-bo‘lak baholash endi mumkin emas.

“Terrorizmga qarshi kurash, transchegaraviy jinoyat tarmoqlari, tartibsiz migratsiya, radikallashuv va kiberxavfsizlikni alohida-alohida ko‘rib chiqib bo‘lmaydi,” — deya qayd etadi u. Bu masalalarni tashqi siyosat qarorlari bilan bir stol atrofida muhokama qilish inqirozlarga javob berish tezligi va izchilligini oshirishini qo‘shimcha qiladi.

“Bu aynan eng zarur pallada muvofiqlashtirish salohiyatini kuchaytiradi.”

Strategik o‘tish nuqtasi

Anqaradagi uchrashuvlar bevosita xavfsizlik tashvishlaridan tashqari, yanada kengroq geosiyosiy oqibatlarga ham ega bo‘ldi.

Mutaxassislar bahosida O‘zbekistonning strategik o‘tish nuqtasi sifatidagi o‘rni alohida ta’kidlandi.

Professor Tanrisever O‘zbekistonni “Turkiyaning Markaziy Osiyoga ochiladigan muhim eshiklaridan biri” deb ta’riflab, Afg‘oniston va Pokiston orqali Janubiy Osiyoga chiqadigan muhim koridor bo‘lgani sababli uni “ajralmas strategik hamkor” deb ataydi.

Shu nuqtai nazardan, ikki tomonlama munosabatlar tobora ko‘proq Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Kavkazni bog‘lovchi kengroq mintaqaviy me’morchilik doirasidagi ko‘prik sifatida qaralmoqda.

Turkiy dunyo o‘lchami ham uchrashuvlarning strategik ahamiyatini yanada kuchaytirdi. Kuzakchi Turkiya–O‘zbekiston o‘qini turkiy dunyo hamkorligining tuzilmaviy tayanchlaridan biri sifatida ko‘rsatadi.

“Bu yerda yaratilgan institutsionallashgan xavfsizlik muvofiqlashtiruvi ko‘p tomonlama platformalar uchun ham namunaviy model bo‘lishi mumkin,” — deydi u.

“Umumiy tahdid idroklari chuqurlashgan sari, kollektiv javob berish salohiyati ortadi. Bu siyosiy birdamlikning faqat so‘zda emas, balki amaliy harakatga aylanganini ko‘rsatadi.”

Xavfsizlikka qaratilgan muhokamalar institutsional rejalashtirish bilan ham mustahkamlandi. Xuddi shu kuni Qo‘shma Strategik Rejalashtirish Guruhi yig‘ildi va 2026–2027 yillarga mo‘ljallangan hamkorlik dasturi imzolandi. Shu orqali ikki tomonlama munosabatlar uchun o‘rta muddatli yo‘l xaritasi belgilandi.

Kuzakchining fikricha, bu doira hamkorlik tasodifiy emas, balki tizimli ravishda barpo etilayotganini ko‘rsatadi.

“Strategik hamkorlik xavfsizlikdan iqtisodiyotga, energetikadan madaniy aloqalargacha bo‘lgan integratsiyalashgan yondashuvni talab qiladi,” — deydi u, — “va bu tashabbuslar ana shu yaxlit doiraning institutsionallashganini ko‘rsatmoqda.”

So‘nggi uchrashuvlarda harbiy tibbiyot sohasida bir bitim imzolangan bo‘lsa-da, Tanriseverning ta’kidlashicha, yanada keng qamrovli natijalar ham mavjud.

“Mintaqaviy xavfsizlik va razvedka sohasidagi hamkorlik ham mustahkamlangani aniq,” — deydi u va prezidentlar darajasidagi yaqin hamkorlikni vazirliklar o‘rtasidagi uzluksiz muloqot bilan mustahkamlash strategik uyg‘unlikni aniq va institutsional mexanizmlarga aylantirishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Oldinga qarab, har ikki mutaxassis ham 4+4 formatining ta’siri tobora ko‘rinadigan bo‘lishi borasida yakdil fikrda.

Kuchaytirilgan xavfsizlik muvofiqlashtiruvi, yanada tizimli mudofaa va mudofaa sanoati hamkorligi, shuningdek xavfsizlikka tayangan mustahkam poydevorda rivojlanadigan bog‘lovchi loyihalar kutilmoqda.

“Ushbu uchrashuv Turkiya–O‘zbekiston strategik hamkorligini mustahkamlovchi va mintaqaviy barqarorlikka hissa qo‘shish salohiyatini oshiruvchi muhim bosqich sifatida baholanishi lozim,” — deya xulosa qiladi Kuzakchi.