Hakan Fidan: Mintaqaviy xavfsizlik va o‘zaro ishonch

Hakan Fidan, O‘rta Sharqning tiyib turish (o‘zini tutib turish) o‘rniga o‘zaro ishonchga asoslangan o‘z xavfsizlik tartiblariga ehtiyoji borligini bildirib, doimiy barqarorlik bilan mintaqaviy hamkorlikning qamrab oluvchi bo‘lishi kerakligini, bularning esa hech qanday yagona kuch tomonidan hukmronlik o‘rnatilmasligi orqali ta’minlanishi mumkinligini ta’kidladi.

Fidan, payshanba kuni chop etilgan Al-Jazira intervyusida, Ko‘rfaz davlatlari o‘rtasidagi xavfsizlik hamkorligining asosiy muammosini "ishonch yetishmasligi" deb baholadi.

Fidan, Yevropa Ittifoqi loyihasi bilan paralellik o‘rnatib, mintaqa davlatlarining ham mas’uliyat bilan birlasha olishini aytdi. Fidan, "Yevropa Ittifoqining noldan bugungi kungacha qanday tuzilma yaratganiga bir qarang. Nega biz qilolmas ekanmiz?" savolini o‘rtaga tashladi.

Tashqi ishlar vaziri, Saudiya Arabistoni-Pokiston mudofaa pakti va Turkiyaning bunga qo‘shilish ehtimoli bilan bog‘liq bir savolga, mintaqadagi har qanday paktning yanada qamrab oluvchi bo‘lishi kerakligini aytib, ushbu prinsiplarga asoslangan taqdirda, yanada kengroq mintaqaviy hamkorlikning imkonli bo‘lishini qo‘shimcha qildi.

Fidan, "Hukmronlik bo‘lmaydi, na Turk hukmronligi, na Arab hukmronligi, na Fors hukmronligi va na boshqa bir hukmronlik," deya gapirdi.

Suriya sulhi

Suriya masalasida Turkiyaning o‘t ochishni to‘xtatish jarayonini osonlashtirish uchun qo‘lidan kelganini qilganini bildirgan Hakan Fidan, "O‘t ochishni to‘xtatish davom etmoqda va bu Amerika kuchlarining DEASh mahbuslarini Suriyadan Iroqqa ko‘chirishiga imkon bermoqda. Menimcha, hamma bunga yordam berishi kerak," dedi.

"Turkiya o‘laroq, amerikaliklar bilan birgalikda buni haqiqatan ham osonlashtirish uchun qo‘limizdan kelganini qilishga harakat qilyapmiz," degan Fidan, tomonlar o‘rtasidagi muvofiqlashtirishning, sulhning buzilishini oldini olish uchun hayotiy ahamiyatga ega ekanligini ta’kidladi.

Tashqi ishlar vaziri Fidan, terror tashkiloti YPG/SDK (Suriya Demokratik Kuchlari) va Damashq hukumati o‘rtasida erishilgan kelishuvning juda ma’noli va muhim ekanligini o‘ylashini bildirib, shunday dedi: "Prinsip jihatidan, Turkiya o‘laroq, tomonlar kim bo‘lishidan qat’i nazar, biror murosaga kelishsa, buni qo‘llab-quvvatlaymiz. Chunki ma’lum prinsiplar ustida kelishib olganlari muddaticha, bizning nuqtayi nazarimizdan qo‘llab-quvvatlashga arziydi deb o‘ylayman."

Fidan shuningdek, Anqaraning o‘z xavotirlari va qizil chiziqlari borligini, ammo Damashq hukumati YPG bilan kelishuvga kirishganda bularning odatda inobatga olinganini aytdi.

YPG terror tashkiloti

Fidan, terror tashkiloti YPGning aslida Suriyada PKKning bir qanoti ekanligini va terror tashkilotining Suriya, Iroq, Eron va Turkiyada to‘rt shoxobchaga ega ekanligini aytdi.

Hakan Fidan, "Suriya kurdlarini haqiqatan ham qadrlaymiz. Ularga nisbatan juda adolatli munosabatda bo‘lish kerak. PKK terror tashkiloti o‘tmishda yuzlab kishilarni olib safarbar qildi va SDK bilan Suriyada vazifaga qo‘ydi. Ular suriyalik emas va hozirda Suriyadalar. Yagona maqsadlari esa Turkiyaning milliy xavfsizlik manfaatlariga zarar yetkazish va biz buning haqiqatan ham yo‘qolishini istaymiz," deya gapirdi.

Hakan Fidan mavzu bilan bog‘liq boshqa tafsilotlardan ham so‘z ochdi: "Ikkinchisi, dunyo jamoatchiligi unchalik bilmaydigan bir narsa bor, u ham bo‘lsa nafaqat boshqa davlatlardan kelgan Kurd PKK unsurlariga, balki Suriyada SDK nazoratidagi hududlarda Turk so‘lchi (chap qanot) unsurlariga ham Turkiyaga qarshi faoliyat ko‘rsatishlari mumkin bo‘lgan boshpana va joy berilgani. U yerda 300 ga yaqin qurolli inson bor. Bular Turk so‘l tashkilotlarining a’zolari va yagona vazifalari Turk harbiy va xavfsizlik kuchlariga hujum qilish imkoniyatlarini qidirish. Biz hammasini taniymiz, ular ham buni bilishadi. Biz buning ham yo‘qolishini istaymiz."

Fidan, qolgan masalalarning esa suveren va unitar davlat prinsiplari doirasida ko‘rib chiqilishi kerakligini bildirib, "Menimcha, suveren va unitar bir davlatda ikki armiyaning bo‘lishini istamaysiz. Albatta yagona bir armiya bo‘lishi kerak, yagona bir hukumat tomonidan boshqariladigan yagona armiya. Politsiya kuchlari va boshqa masalalar esa Damashq bilan SDK o‘rtasida tartibga solinishi mumkin," deya gapirdi. "Mikroboshqaruv bilan shug‘ullanishni istamaymiz."

YPG, terror tashkiloti PKKning Suriyadagi qanoti o‘laroq bilinadi.

AQSh va Suriya

O‘tmishda AQSh bilan Turkiya o‘rtasida taranglik nuqtasi bo‘lgan Suriya masalasida ham gapirgan Fidan, AQSh Prezidenti Donald Trampning tashqi siyosatda qilishga urinayotgan ishlari bir farq yaratganini bildirib, G‘azoda o‘t ochishni to‘xtatishga erishish va Rossiya-Ukraina urushini to‘xtatish harakatlariga e’tibor qaratdi.

Turkiya Tashqi ishlar vaziri, "Suriyaga kelganda, qarashlarimizning katta o‘lchovda mos tushishini o‘ylayman. Tramp ma’muriyati, yangi Suriya rahbariyatining o‘z muammolarini hal qilishini va xalqaro hamjamiyatning mas’uliyatli bir a’zosi bo‘lishini istaydi," deya aytib, "Damashq hukumati xalqaro va mintaqaviy hamjamiyatning talablariga ancha yaxshi javob bermoqda," deya qo‘shimcha qildi.

"So‘nggi 14 yildan beri butun dunyo va mintaqa ikki muammo bilan yuzma-yuz, bulardan biri ommaviy migratsiya, ikkinchisi terror tashkilotlari," shaklida gapirgan Fidan, millionlab suriyaliklarning uylarini tark etishga majbur bo‘lganini aytdi.

Suriya Prezidenti Ahmed Sharaning Vashington tashrifini va DEAShga qarshi Xalqaro Koalitsiyaning bir parchasi bo‘lishni ta’minlovchi shartni imzolaganini eslatgan Fidan, bu Suriya hukumatining institutsional jihatdan DEAShga qarshi Koalitsiyaning bir parchasi bo‘lishi nuqtayi nazaridan juda ma’noli ekanligini bildirdi. Fidan, AQSh, Damashq va YPG o‘rtasida vaqti-vaqti bilan kelishmovchiliklar bo‘lganini, ammo muammolarni hal qilish uchun keng qamrovli muzokaralar davom etayotganini aytdi.

G‘azo tinchlik harakatlari va vositachilik

Falastin masalasida ham gapirgan Turkiya Tashqi ishlar vaziri, G‘azo tinchlik rejasining, qamal ostidagi hududdagi inqirozni hal qilish uchun olib borilayotgan harakatlarning bir parchasi o‘laroq o‘rtaga qo‘yilganini va bu jarayonning sentyabr oyida Nyu-Yorkda, sakkiz Musulmon yetakchining Tramp bilan bir araga kelib, genotsidni to‘xtatish yo‘llarini qidirishi bilan boshlanganini aytdi.

"Tinchlik Kengashining G‘azo kun tartibini haqiqatan ham ilgari sura oladigan bir platforma ekanligini o‘ylaymiz," degan Fidan, tashabbusning fikr almashish, institutlar tashkil etish, kelishuvlarga erishish yo‘li bilan rivojlanayotganini bildirdi.

Fidan, Anqaraning hozirgi pozitsiyasi, insonparvarlik, harbiy yoki siyosiy bo‘lsin G‘azoda davom etayotgan tinchlik jarayoniga hissa qo‘shish uchun imkonli bo‘lgan har narsani qilish ekanligini ta’kidladi.

Fidan, urush davom etar ekan va insonparvarlik yordamining G‘azoga kirishiga ruxsat berilmaguncha Turkiyaning Isroil bilan savdoni qayta boshlamasligini ma’lum qilib, Anqaraning bu boradagi qat’iy tutumini ta’kidladi.

Fidan, "Bizning muammomiz Isroil bilan emas, mintaqadagi Isroil siyosatlari bilan, ayniqsa falastinliklarga qaratilgan siyosatlar va so‘nggi paytlarda G‘azoda sodir bo‘layotgan genotsid bilan," deya gapirdi.

Sulhning ikkinchi bosqichi

Fidan, Hamasning kelishuvning ikkinchi bosqichida butunlay qurolsizlantirilishi holatida kelajakdagi kelishuvlarning qanday tatbiq etilishi savoliga, qarshilik tashkilotining kuch muvozanatsizligi tufayli Isroilga qarshi hech qachon harbiy bir tiyib turuvchi unsur bo‘lmaganini va Isroilning AQSh ko‘magiga ega ekanligini aytdi.

Hamasning G‘azoda mahalliy xavfsizlikni ta’minlay olishini, ammo hech qachon bir tiyib turuvchi kuch bo‘lmaganini bildirgan Tashqi ishlar vaziri, "Hamas xavfsizlik kuchlari, butun G‘azoni boshqarish va mahalliy xavfsizlik hamda politsiya xizmatlarini ta’minlash uchun yetarli bo‘ldi. Ammo Isroilni tiyib turish (qaytarish) haqida so‘z borganda, Isroil har doim istagan vaqtida harbiy operatsiya uyushtira oladigan bir vaziyatda edi va hamon shunday," deya gapirdi.

Fidan, Turkiyaning G‘azo uchun xalqaro bir kuchda o‘rin olib-olmasligi masalasining keng qamrovli muzokaralarga bog‘liq ekanligini, mamlakatning Tinchlik Kengashi va G‘azo milliy qo‘mitasining bir parchasi ekanligini aytdi.

Hakan Fidan, "Misr, Qatar va AQSh bilan birgalikda vositachilik guruhining asosiy a’zolarimiz. Shunday ekan, hozirgi o‘rnimiz, G‘azoda davom etayotgan tinchlik jarayoniga insonparvarlik, harbiy yoki siyosiy jihatdan imkonli bo‘lgan har qanday hissani qo‘shish. Hozir, agar talab qilinsa, Xalqaro Barqarorlik Kuchlariga harbiy birliklar taqdim etishga tayyormiz," shaklida gapirdi.

Eron bilan yuzaga kelgan taranglik

Isroilning Eronga ehtimoliy hujumi haqida ham izoh bergan Fidan, Tel-Avivning asosan Tehronning muhim harbiy salohiyatlarini zaiflashtirishni maqsad qilganini, ammo rejim o‘zgarishiga erisha olishlaridan shubhasi borligini aytdi.

Eronga hujum qilishning va urushni qayta boshlashning xato ekanligini bildirgan Fidan, Eronning, yadroviy hujjat  bo‘yicha qayta muzokaraga tayyor ekanligini va amerikaliklarning masalalarni bosqichma-bosqich hal qilishlari va bunga ham yadroviy mavzulardan boshlashlari kerakligini bildirdi.

Fidan Eronga ham mamlakatdagi turli mafkuralar va tizimlar bilan hamkorlik yo‘llarini topishi kerakligi borasida tavsiya berdi.

Ukraina va NATOning kelajagi

Ukraina bilan Rossiya o‘rtasida erishilishi mumkin bo‘lgan bir tinchlik bitimi haqida ham gapirgan Hakan Fidan, ehtimoliy bir tinchlik bitimiga har qachongidan ham yaqinroq ekanliklarini ifoda etib, Turkiyaning ikki tomon o‘rtasida vositachilik roliga to‘xtaldi.

Turkiya Tashqi ishlar vaziri, "Rossiya bilan Ukraina o‘rtasidagi har qanday tinchlik bitimi faqat Rossiya bilan Ukraina o‘rtasida bo‘lmaydi, ayni vaqtda Yevropa bilan Rossiya o‘rtasida bo‘ladi. Rossiya-AQSh va Rossiya-Yevropa o‘rtasidagi iqtisodiy va savdo munosabatlarini ham qayta belgilab beradi," dedi.

NATOning kelajagiga ishora qilgan Fidan, Yevropani mudofaa salohiyatini oshirishga chaqirdi va ittifoqning "birlamchi xavfsizlik doirasi" bo‘lishda davom etayotganini bildirdi.

Fidan, "Biz taklif qilayotgan narsa esa, balki Birlashgan Qirollik, Turkiya, ba’zi yirik Yevropa davlatlari bir araga kelib, Yevropaning yangi xavfsizlik arxitekturasining (tuzilmasining) nima bo‘lishiga, chidamliligimizni, kuchimizni va tiyib turish qobiliyatlarimizni nima oshirishiga doir sifatli muhokamalar qilish," deya gapirdi.