Turkiya Respublikasi Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidan, juma kuni Antalya diplomatiya forumida so‘zlagan nutqida, 8-aprelda AQSH va Eron o‘rtasida erishilgan 14 kunlik sulhga hamda Vashington-Tehron muzokaralarining birinchi bosqichi Islomobodda natijasiz yakunlangach, jarayonni qayta tiklash harakatlariga to‘xtalib o‘tdi. U ushbu o‘t ochishni to‘xtatish tartibi to‘liq amalga oshirilishini va jarayon doimiy tinchlikka aylanishini chin dildan umid qilishini aytdi.
Dunyo har kuni bir-birini qo‘zg‘atuvchi ko‘p qirrali tahdidlarga duch kelayotganiga e’tibor qaratgan Fidan: "Noaniqlik va inqiroz endi davrimizning belgilovchi xususiyatlariga aylandi," dedi. O‘tgan yilgi mavzu G‘azo-da davom etayotgan qirg‘in va uning dunyoga ta’siriga qaratilgan bo‘lsa, vazir bu yilgi asosiy mavzu Erondagi urush va uning jahon miqyosidagi oqibatlari ekanini bildirdi.
"Xalqaro tizimga yetkazilgan chuqur zarar va to‘xtovsiz davom etayotgan keskinlik, mintaqamizni yaqin tarixdagi eng jiddiy sinovlardan biri bilan yuzma-yuz qoldirdi. Bu jarayonda insoniyat urushning g‘olibi bo‘lmasligini yana bir bor og‘ir badal evaziga o‘rgandi. Shubhasiz, bu urushdan chiqarilishi kerak bo‘lgan tarixiy saboqlar bor; bular barcha tomonlar, birinchi navbatda mintaqa davlatlari tomonidan o‘zlashtirilishi lozim," — deya qo‘shimcha qildi u.
AQSH-Isroil va Eron o‘rtasidagi ikki haftalik sulhga hissa qo‘shganlarni, xususan Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharifni olqishlagan Fidan, urushning asl sabablarini ko‘rmaslikka olish mumkin emasligini ta’kidladi. G‘azo-da boshlangan qirg‘in oqibatida Isroilning kengayish siyosati butun dunyoga "to‘g‘ridan-to‘g‘ri" xavf tug‘dirayotganiga ishora qilib, "ham mintaqada, ham uning tashqarisida doimiy tinchlik istovchilarni" Isroilni to‘xtatishga chaqirdi.
Urushni to‘xtatish borasidagi sa’y-harakatlarda xalqaro hamjamiyat kamdan-kam uchraydigan yakdillik ko‘rsatganini urg‘ulagan Fidan shunday dedi: "Bunday qimmatli imkoniyatdan muloqot va diplomatiya yo‘lida foydalanish uchun bor kuchimizni safarbar etishimiz kerak. Darhaqiqat, bu yondashuv Antalya diplomatiya forumining mohiyatini tashkil etadi: diplomatiyani qayta ishga tushirish."
Uning ta’rifiga ko‘ra: "Bizning tushunchamizda diplomatiya — bu olov yanada keng tarqalmasdan uni o‘chirish irodasidir. Uzilgan rishtalarni sabr-toqat bilan tiklash mahoratidir. Dushmanliklar halokatli tus olishining oldini olish jasoratidir. Umumiy kelajak uchun asoslarni saqlash va kengaytirish san’atidir. Boshqacha aytganda, diplomatiya — ertangi kunni shakllantirishdir."
Fidanning so‘zlariga ko‘ra, kelajakni shakllantirish ikki asosiy ustunga tayanadi:
Birinchi ustun — global tizim islohoti: Xalqaro boshqaruv tizimi yanada qamrovli, shaffof va hisob beruvchi holatga kelishi shart. Zaiflashgan va qonuniyligini yo‘qotib borayotgan tuzilmalar bugungi inqirozlarni boshqara olmaydi. Adolatsiz xalqaro tizim to‘qnashuvlarni kechiktirish va chuqurlashtirishdan boshqa narsaga yaramaydi. Tinchlik jarayonlari buzg‘unchi kuchlar ixtiyoriga tashlab qo‘yilmasligi va xalqaro hamjamiyat umumiy axloqiy va siyosiy mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishi kerak. Global boylik adolatli taqsimlanishi zarur. Shuningdek, u sun’iy intellekt bir necha kuchlar qo‘lida yangi hukmronlik vositasiga aylanmasligi haqida ogohlantirdi. Texnologik taraqqiyotdan hech bir mamlakat yoki mintaqani chetda qoldirmasdan, umumiy foydalanish lozim.
Ikkinchi ustun — mintaqaviy barqarorlik: Mintaqada doimiy tinchlik va farovonlikni kafolatlash uchun strategik qadamlar tashlash zarur. Rossiya-Ukraina urushi, G‘azo-dan Suriya, Livan va Erongacha kengayib borayotgan Isroilning harbiy harakatlari hamda Afrika va Sudandagi beqarorlik — bularning barchasi inqirozlarning bir vaqtda o‘sib borayotganidan dalolat beradi.
Turkiya barcha tomonlar bilan ishonchga asoslangan muloqot qila oladigan va vositachilik rolini bajara oladigan sanoqli davlatlardan biri ekanini aytdi. Turkiya bu inqirozlarning og‘irligini chuqur his qiladi va mintaqa barqarorligi uchun harakat qilishda davom etadi.
Fidanning xulosasiga ko‘ra, doimiy mintaqaviy tartib o‘rnatish uchun suverenitet va hududiy yaxlitlikni hurmat qilish, madaniy va diniy xilma-xillikni boylik sifatida qabul qilish, mintaqaviy xavfsizlik hamkorligini kuchaytirish, g‘ayriqonuniy qurolli guruhlardan foydalanishga chek qo‘yish va Falastinda ikki davlatli yechim sari dadil qadam tashlash zarur. Chuqur inqiroz davrlarida qo‘yilgan jasoratli qadamlar doimiy tinchlik va barqarorlikni imkonli qiladi.
