Anqara va Bag‘dod o‘rtasida jadallashib borayotgan munosabatlar energetika bosh rolni o‘ynaydigan yangi kelajakdan darak bermoqda. Muzokaralar stolida turgan rejalardan biri Iroqning neftni faqat janubdan emas, balki shimoldan ham sotishiga yo‘l ochishdir. Turkiyaning tashabbuslari nafaqat Iroq va Suriyaning mavqeini mustahkamlaydi, balki Hurmuz bo‘g‘ozida tiqilib qolgan neftning jahon bozorlariga chiqishiga ham imkon yaratadi.
So‘nggi davrda Turkiyadagi tegishli idoralar eng ko‘p e’tibor qaratayotgan yo‘nalishlardan biri, shubhasiz, Iroqdir. Ikki mamlakat delegatsiyalari siyosiy, harbiy va iqtisodiy kabi asosiy sohalarda ishlab chiqqan yo‘l xaritasi yaqinda eng yuqori darajada imzolangan hujjatlar bilan amaliy tus oldi.
Muzokaralar stolida turli masalalar mavjud bo‘lsa-da, bu jarayonning asosiy harakatlantiruvchi kuchi energetika bo‘lishi sir emas. Anqara va Bag‘doddan berilayotgan bayonotlar jarayon neft, quvur liniyalari va energiya ta’minoti kabi nihoyatda dolzarb va muhim masalalar asosida davom etishini ko‘rsatmoqda.
4 avgust, 2026 yil
Iroq tashqi siyosatda yangi jarayonga o‘tdi
ORSAM Iroq tadqiqotlari koordinatori Feyzullah Tuna Aygun so‘nggi yillarda yuz bergan ayrim voqealar natijasida Bag‘dod hukumati tashqi siyosatda o‘zini cheklab kelgan to‘siqlardan xalos bo‘la boshlaganini ta’kidlamoqda.
Mintaqaviy davlatlar bilan yanada yaqin hamkorlik qilishni maqsad qilgan Iroq uchun eng muhim tayanchlardan biri — Taraqqiyot yo‘li loyihasidir. Ushbu loyiha va muzokaralar stolidagi boshqa rejalarni amalga oshirishda Iroqning yolg‘iz o‘zi harakat qilishi unchalik mumkin ko‘rinmaydi. Aygunning fikricha, mintaqaning eng muhim davlatlaridan biri bo‘lgan Turkiya aynan shu nuqtada muhim rol o‘ynaydi.
“Turkiya-Iroqning qo‘shma qadamlari juda keng hududga ta’sir qiladi”
Ayg‘un shu o‘rinda muhim bir jihatga e’tibor qaratadi. Masalan, yaqin vaqtgacha Iroq ommaviy axborot vositalarida “Turkiya suvimizni to‘sadi. 48 soat ichida suv tugaydi”, degan mazmundagi haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan xabarlar tarqatilganini eslatadi. U bunday xabarlar Anqara va Bag‘dod o‘rtasidagi ehtimoliy ijobiy jarayonni buzishni istagan kuchlar tomonidan tarqatilganini ham qo‘shimcha qiladi.
Biroq delegatsiyalar o‘rtasidagi muzokaralar va nihoyat, ikki mamlakat rahbarlari o‘rtasida ishonchning qaror topishi natijasida bularning barchasi tezda ortda qolganini ta’kidlaydi. Ayg‘un bugungi kunda muzokaralar stolidagi eng muhim masalalardan biri Iroq shimoli orqali neft sotish ekanini aytib, so‘zini davom ettiradi:
“Iroq asosan janubdagi konlardan qazib olinadigan neftni sotadi. AQSh-Isroil-Eron urushi boshlanishidan oldin bu yerdan kuniga 4,5 million barrel neft sotilardi. Ammo urush bilan birga jiddiy pasayish yuz berdi. Kuniga 4,5 million barrel bo‘lgan muhim ko‘rsatkich oyiga 30 million barrel darajasigacha tushib ketdi.
Bu ma’lumotni jarayonning moliyaviy tomoni bilan birgalikda baholash kerak. Iroq daromadlarining 90 foizi neft savdosidan olinadi. Bu yerdagi muammo bevosita davlat xazinasiga va aslida mamlakatdagi barcha sohalarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Inqiroz juda chuqur, chunki neft sotilmasa, Iroqda uning o‘rnini bosadigan boshqa daromad manbai mavjud emas.
Aynan shu yerda Turkiya maydonga chiqmoqda. Turkiya Iroqning shimolidagi quvur yo‘nalishini yana jozibador holga keltirish uchun imkoniyat yaratmoqchi. Aslida bu quvur liniyasi Iroq janubidan shimoliga yetib boradigan yo‘nalishning qayta ishlashiga imkon beradi. Agar rejalar kutilganidek amalga oshsa, Iroq janubiy konlaridan olinadigan neftni mamlakat shimoli orqali ham sota oladi. Ochiq manbalarga ko‘ra, hozir 10 foiz bilan cheklangan shimol orqali savdo shu tariqa 50 foizgacha oshishi mumkin. Bu esa Iroq xazinasi uchun nihoyatda muhim daromad manbai bo‘ladi.”
Hurmuzda tiqilib qolgan neft uchun ham chiqish yo‘li bo‘ladi
Xabarning boshida Turkiya va Iroq o‘rtasidagi yaqinlashuv bu ikki mamlakatdan ancha kengroq hududga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi ta’kidlangan edi.
Feyzullah Tuna Ayg‘un bu borada ham muhim bir jihatga e’tibor qaratadi. U Fors ko‘rfazi mamlakatlaridan dunyoga yetkazib beriladigan neft urush tufayli Hurmuz bo‘g‘ozida tiqilib qolganini eslatadi. Bundan tashqari, Hurmuzdagi vaziyat yaxshilangan taqdirda ham avvalgi tartib saqlanib qoladimi yoki yo‘qmi — bu ham katta savol. Eron ham, AQSh ham Hurmuzdan o‘tish uchun haq olish imkoniyati borligini tez-tez tilga olmoqda.
Aygunning ta’kidlashicha, Turkiyaning ko‘magida Iroqdagi mavjud infratuzilmaning rivojlantirilishi, zamonaviylashtirilishi va nihoyat samarali ishlaydigan tizimga aylantirilishi Fors ko‘rfazi mintaqasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
“Hurmuzda tiqilib qolgan Yaqin Sharq va Fors ko‘rfazi nefti Iroq orqali ochiladigan yangi yo‘nalish yordamida turli hududlarga yetkazilishi mumkin”, deydi Aygun va so‘zini quyidagicha yakunlaydi:
“Iroqdagi quvur liniyalari uchun Turkiyaning naqadar muhim ekanini aytdik. Ammo jarayon faqat shu bilan cheklanmaydi. Ma’lumki, Iroqning Kirkuk konlaridan olinadigan xom neftni Suriya orqali O‘rta yer dengizi sohilidagi Banyas portiga yetkazib beradigan quvur liniyasi ham mavjud edi. Ushbu energetika liniyasi 2003 yildagi AQSh bosqini paytida zarar ko‘rgan va uzoq vaqt davomida yopiq qolgan edi. Endilikda ushbu liniyani ham qayta ishga tushirish masalasi kun tartibida turibdi. Uni 30 oylik ish natijasida qayta tiklash mumkinligi aytilmoqda.
Albatta, bu yerda ham Turkiyaning muayyan rol o‘ynashi kutilmoqda. Iroq va Suriya hukumatlari bilan munosabatlari yangi bosqichga ko‘tarilgan Anqaraning ushbu jarayonda ham faol rol o‘ynashi kutilmoqda.
Mintaqadagi iqtisodiy va energetik tizimning ishlab turishidagi eng asosiy omil Hurmuz bo‘g‘ozining ochiq bo‘lishi va undan barcha tomonlar u yoki bu tarzda foydalana olishi edi. Endi esa bu holat o‘zgardi. Umumiy manzaraning eng katta bo‘lagi zarar ko‘rdi. Shu sababli muqobil yo‘nalish hayotiy ahamiyat kasb etmoqda. Turkiyaning Iroq bilan barpo etishni istayotgan mana shu yangi jarayoni biz tilga olgan mintaqaviy qayta shakllanishning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘ladi.”
