Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Xitoy raisi Shi Jinping dushanba kuni Qirg‘izistonda boshlanadigan Shanxay Hamkorlik Tashkilotining ikki kunlik sammitida qatnashishi kutilmoqda. Sammitda Eron, Pokiston va Hindiston rahbarlari ham ishtirok etadi.
Shanxay Hamkorlik Tashkilotining (SHHT) 25 yilligini nishonlash uchun ko‘plab davlat rahbarlari Qirg‘iziston poytaxti Bishkekka boradi.
SHHT Rossiya, Xitoy, Hindiston, Pokiston, Eron, Markaziy Osiyoning to‘rtta davlati va Belarusni birlashtiradi.
Putin va Shi avvalgi SHHT sammitlaridan ko‘p qutbli dunyo haqidagi qarashlarini ilgari surish va G‘arbga qarshi yakdil pozitsiyani namoyish etish imkoniyati sifatida foydalangan edi.
Sammit Ukraina urushi to‘rtinchi yilini, Vashington va Tehron o‘rtasidagi urush esa oltinchi oyini yakunlayotgan bir paytda o‘tkaziladi. Eron nomidan prezident Mas’ud Pezeshkiyan qatnashadi.
Putin, Shi va Pezeshkiyandan tashqari, Hindiston bosh vaziri Narendra Modi hamda Pokiston bosh vaziri Shahboz Sharif ham Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov raislik qiladigan yalpi majlisda ishtirok etishi kutilmoqda.
Kreml matbuot kotibi Yuriy Ushakov Putinning boshqa rahbarlar qatori Pezeshkiyan va Shi bilan ham alohida ikki tomonlama muzokaralar o‘tkazishi kutilayotganini bildirdi.
Keng qamrovli xalqaro sanksiyalar ostidagi Rossiya va Eron Ukraina urushi davrida harbiy hamda iqtisodiy aloqalarini mustahkamladi. AQSh prezidenti Donald Tramp esa Moskva va Pekinni Eronga qurol-yarog‘ yetkazib bermaslik haqida ogohlantirdi.
Putinning Pezeshkiyan bilan uchrashuvi Markaziy razvedka boshqarmasi — CIA direktori Jon Retkliffning Moskvaga tashrifidan bir necha kun o‘tib bo‘lib o‘tadi. AQSh ommaviy axborot vositalari Retkliff rossiyalik hamkasblari bilan Ukraina va Eron masalalarini muhokama qilgan bo‘lishi mumkinligini ilgari surmoqda.
Tarixan iqtisodiy masalalarga e’tibor qaratib kelgan SHHT so‘nggi yillarda Moskva va Pekin yetakchiligida faollashdi.
Tashkilotning 10 a’zosidan tashqari, hozirda Türkiye, Saudiya Arabistoni va Qatarni ham o‘z ichiga olgan 15 ta “muloqot bo‘yicha hamkori” mavjud. Afg‘oniston va Mo‘g‘uliston esa kuzatuvchi davlatlar hisoblanadi.
SHHTning ta’sis deklaratsiyasida tashkilot “boshqa davlatlarga qarshi qaratilgan ittifoq emasligi” qayd etilgan.
Haqiqiy urushlar va savdo urushlari
Bishkek sammiti ayrim SHHT a’zolari Ukraina va Erondagi mojarolar kabi haqiqiy urushlar yoki AQShning Xitoy va Hindiston mahsulotlariga joriy etgan bojxona bojlari bilan bog‘liq savdo urushlari davom etayotgan bir davrda o‘tkazilmoqda.
AQSh shu oy Eron hukumatini qulatishni ko‘zlab, oltin, texnologiya, raqamli aktivlar, aviatsiya va dengiz transporti sohalarida Eronning savdo hamkorlariga qarshi ikkilamchi sanksiyalar joriy etdi.
Vashington, shuningdek, Eronning ittifoqchilarini ham sanksiyalar bilan tahdid qildi.
Eron neftining eng yirik importchisi bo‘lgan Xitoy bu tahdidga o‘z manfaatlarini “qat’iy himoya qilishini” bildirish orqali javob berdi.
1979-yilgi inqilobdan buyon sanksiyalar ostida yashab kelayotgan Eron iqtisodiy bosimga bo‘ysunmasligini ta’kidlamoqda.
Biroq Pezeshkiyan mamlakati “iqtisodiy qiyinchiliklar”ga duch kelayotganini tan oldi.
Eron mazkur blokka faqat 2023-yilda qo‘shilgan.
Xalqaro munosabatlar bo‘yicha mutaxassis Muhammad Hasan Najmiy AFP axborot agentligiga bergan bayonotida Tehron “ushbu ittifoqlarga a’zo bo‘lish va ularda faol qatnashish AQSh hamda Yevropa sanksiyalarini chetlab o‘tish imkonini beradi, deb hisoblashini” bildirdi.
Biroq Najmiy “inqiroz davrlarida bu ittifoqlar Eronning muammolarini hal qilishga kamdan-kam yordam bera olgani” sababli tashkilotning amaliy foydasi mavhumligicha qolayotganini ham qo‘shimcha qildi.
