Rasmiy nomi Milliy yurisdiksiya doirasidan tashqarida joylashgan dengiz hududlarida dengiz biologik xilma-xilligini muhofaza qilish va barqaror foydalanish to‘g‘risidagi kelishuv (BBNJ) bo‘lgan va tarixiy ahamiyatga ega Ochiq Dengizlar Kelishuvi, zarur bo‘lgan 60 ta tasdiqni olgach, 17-yanvar, shanba kuni kuchga kiradi va xalqaro suvlarda dengiz biologik xilma-xilligini muhofaza qilish yo‘lida muhim qadam bo‘ladi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 2023 yilda qabul qilingan ushbu kelishuv ochiq dengizlarda muhofaza hududlarini tashkil etish uchun huquqiy asos yaratadi hamda nozik dengiz ekotizimlariga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan faoliyatlar uchun ekologik ta’sirni baholashni majburiy qiladi.
Hozirgacha okeanlarning qariyb uchdan ikki qismini qamrab olgan, biroq keng qamrovli huquqiy himoyadan mahrum bo‘lgan ochiq dengizlar uchun qo‘llanilgan muhofaza choralarining aksariyati milliy va qirg‘oq suvlari bilan cheklangan edi.
Turkiya kelishuv taraflaridan biri
Dengizni muhofaza qilish instituti (Marine Conservation Institute)ning Dengizni muhofaza qilish atlasiga ko‘ra, dunyo bo‘ylab taxminan 16 600 ta dengiz muhofaza hududi mavjud bo‘lib, ular okeanlarning 9,6 foizini tashkil etadi. Biroq ularning atigi 3,2 foizi baliq ovlash kabi faoliyatlarga qat’iy cheklovlar qo‘yilgan yuqori yoki to‘liq muhofaza ostidagi hududlardir.
Anadolu agentligiga bergan intervyusida Turk dengiz tadqiqotlari jamg‘armasi (TÜDAV) prezidenti Bayram O‘zturk ushbu kelishuvni global okean muhofazasi uchun yangi davrni boshlab beradigan qadam sifatida baholadi.
O‘zturk ochiq dengiz muhofaza hududlari barcha xalqaro suvlarda baliq ovlashni to‘liq taqiqlamasligini, aksincha, belgilangan muhofaza hududlarida to‘liq taqiqni ham o‘z ichiga olgan holda barcha faoliyatlarni tartibga solish uchun kuchli huquqiy asos yaratishini ta’kidladi.
Shuningdek, u BBNJ kelishuvining samarali amalga oshirilishi ochiq dengiz biologik xilma-xilligini sezilarli darajada himoya qilishi va okeanlarni boshqarishdagi yirik bo‘shliqlarni to‘ldirishi mumkinligini aytdi.
Bursa Texnika universiteti Dengizchilik tadqiqotlari fakulteti vakili Levent Bilgilining ta’kidlashicha, kelishuv ishtirokchi davlatlar bayrog‘i ostida suzuvchi kemalar va xalqaro suvlardagi operatsiyalar yanada yuqori mas’uliyat hamda ekotizimni muhofaza qilish standartlariga javob berishini talab qiladi.
Noyabr oyida o‘tkazilishi rejalashtirilgan BMT Iqlim o‘zgarishi konferensiyasi (COP31) Turkiyaning O‘rta yer dengizi sohilidagi Antalya shahrida bo‘lib o‘tadi, yetakchilar sammiti esa Istanbulda o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
Bilgili Anadolu agentligiga bergan bayonotida, Turkiyaning BBNJ kelishuviga taraf sifatida jarayonda faol ishtirok etishi, okean–iqlim bog‘liqligi kun tartibida muhim o‘rin egallashi kutilayotgan COP31ga mezbonlik qilish mavqeini yanada mustahkamlashini ta’kidladi.
