Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo'g'an Qora dengizda tijorat va fuqarolik kema-qayiqlarini nishonga olish hech kimga foyda keltirmasligi haqida ogohlantirdi, bu so'zlar Rossiya va Ukraina urushi bilan bog'liq so‘nggi hujumlarga ishora qildi.
Seshanba kuni poytaxt Anqarada o‘tkazilgan 16‑chi elchilar konferensiyasida so‘zlagan Erdo'g'an bu hujumlar Qora dengizdagi navigatsiya xavfsizligiga tahdid solayotganini va Anqaraning bu masalada ikki tomonga (Rossiya va Ukraina) ogohlantirishlar berganini ta'kidladi.
“Biz Montreux konventsiyasini qat'iy amalga oshirdik va urushning Qora dengizga tarqalishi oldini oldik. Biroq so‘nggi o‘zaro hujumlar mintaqada navigatsiya xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. Tijorat va fuqarolik kemalarini nishonga olish hech kimga foyda keltirmaydi. Biz bu borada o‘z ogohlantirishlarimizni ikki tomonga ham aniq yetkazdik,” dedi Erdo'g'an.
Turkiya avvalroq o‘zining eksklyuziv iqtisodiy zonasidagi kemalarga qarshi hujumlarni qabul qilib bo‘lmas deb atagandi.
Erdo'g'an Turkiyaning nafaqat o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun, balki “birodarlarga yordam qo‘lini cho‘zish” maqsadida ham kuchli bo‘lishdan boshqa iloji yo‘qligini aytdi.
Hamasning tiyilishi tufayli G‘azo hududida sulh asosan saqlanib qolganini va asosiy vazifa tinchlikni saqlash hamda yordamning to‘siqsiz yetib borishini ta'minlash ekanini u qayd etdi.
Erdo'g'an cheklovlarga qaramay Anqaraning G‘azoga 103 000 tonnadan ortiq gumanitar yordam yetkazib, muhim farq qilganini aytdi.
U qayta qurilish ishlarini darhol boshlash zarurligini ta'kidladi.
“G‘azoda ko‘plab onalar, er-xotinlar, bolalar o‘z yaqinlarini, ota-onalarini yoki sheriklarini qidiryapti yoki ularning taqdiri haqida xabar kutishyapti,” dedi u.
Erdo'g'an minglab bolalar oilalarini va uylarini yo‘qotib, genotsidning jonli guvohlariga aylanganini qayd etdi, shuningdek G‘azoning maydoni juda kichik (jami 365 km²) bo‘lishiga qaramay vayronagarchilikning keng ko‘lamini ta'kidlab, enklavga 200 000 tonnadan ortiq portlovchi modda, ya'ni 14 atom bombasiga teng zahiralar tashlanganini bildirdi.
Yarim milliondan ortiq suriyaliklar vataniga qaytdi
Rossiya va Ukraina urushini sulh yo‘li bilan hal qilish borasida vositachilik haqida gapirar ekan, Erdo'g'an ikki tomonning Istanbulda birga kelishida Turkiyaning rolini, shuningdek Qora dengiz don tashabbusi va mahbuslarni almashtirish kabi tashabbuslarni ilgari surish orqali aniq gumanitar natijalar chiqqanini tilga oldi.
Tel‑Avivning Suriyaga nisbatan tajovuzkor harakatlari haqida u Isroil hozirda urushdan jabr ko‘rgan mamlakatda barqarorlik va doimiy xavfsizlikka asosiy to‘siq bo‘lib qolayotganini va Bashar al‑Assadning ag‘darilishidan so‘ng yil avval yangi ma'muriyat ish boshlagani haqida so‘zladi.
Suriyadagi fuqarolik urushi haqida izoh berarkan, u 600 000 dan ortiq o‘limlarni, Sednaya kabi mashhur qamoqxonalarda keng tarqalgan qiynoqlarni va millionlab insonlarning majburiy ko‘chirilishini ta'kidladi.
Turkiyada bo‘lgan suriyalik qochqinlardan uylariga qaytganlarning soni 580 000 ga yetganini Turkiya prezidenti qayd etdi va barqarorlik o‘rnatilgan sari qochqinlarning ixtiyoriy va qadr‑qimmat bilan qaytishi ortishini qo‘shimcha qildi.
U shuningdek, sivil aholini nishonga olgan deyarli 14 yillik bosqinchilik davrida aksariyat mamlakatlarning sukuti uchun tanqid bildirdi.
Anqara Suriyada YPG terror guruhi ta'siridagi SDF bilan 10 martdagi kelishuvni amalga oshirish uchun zarur choralarni ko‘rishni talab qilmoqda, aks holda bu qarshilik inqirozga aylanish xavfini tug‘dirishi mumkin, deb ogohlantirdi u.
Janubiy Kavkazda Erdo'g'an Anqara Boku bilan muloqotda ekanini va Yerevanga nisbatan normalizatsiya jarayonini olg'a surayotganini, Armaniston bilan Ozarbayjonning tinchlik bitimini imzolashga yaqin ekanini qo‘shimcha qildi.
Turkiyaning o‘sib borayotgan global mavqeiga doir Erdo'g'an uzoq mamlakatlardagi turk tilida so‘zlashuvchi jamoalar va bitiruvchilar siyosat, biznes va diplomatiyaga hissa qo‘shayotganini ta'kidladi.
U Anqaraning bu tarixiy imkoniyatlardan samarali foydalanishni davom ettirishini qo‘shimcha qildi.
Erdo'g'an so‘nggi voqealar insonparvarlik inqirozlarini, global tengsizlikni, urushlarni va beqarorlikni bartaraf etish o‘rniga yanada chuqurlashtirganini ta'kidladi.
U ikki jahon urushi vayronagarchiliklarini, Holokostni va undan keyingi yillarda Ruanda genotsidi, Bosniya qirg‘inlari hamda Iroq, Myanma, Somali va Markaziy Afrika kabi hududlardagi vahshiyliklarning oldini olishdagi muvaffaqiyatsizliklarni eslatib o‘tdi.
