Dunyodagi eng keng ishtirokchilar qamroviga ega iqlim sammiti — BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi konvensiyasi Tomonlar konferensiyasining 31-sessiyasi (COP31) 9–20-noyabr kunlari Turkiya mezbonligida Antaliyada bo‘lib o‘tadi.
Sammit oldidan so‘zga chiqqan Turkiya Atrof-muhit, shaharsozlik va iqlim o‘zgarishi vazirligi Iqlim o‘zgarishi boshqarmasi rahbari, professor Halil Hasar COP31da iqlim diplomatiyasida davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish, maqsadlarni amaliy loyihalarga aylantirish va «Nol chiqindi» (Sıfır Atık) harakatini global miqyosda keng yoyishga qaratilgan ishlarni rejalashtirganliklarini qayd etdi.
Hasar «Nol chiqindi» harakati Turkiyada 2017-yilda Emine Erdo‘g‘an shafeligida boshlanganini eslatib, o‘tgan vaqt davomida 90 million tonna chiqindi qayta ishlangani va iqtisodiyotga 365 milliard lira daromad keltirilganini ma’lum qildi.
Bu jarayonda qayta ishlash ko‘rsatkichi 13 foizdan 37,53 foizga ko‘tarilganini ta’kidlagan Hasar maqsad ushbu ko‘rsatkichni 2035-yilda 60 foizga yetkazish ekanini bildirdi.
Hasar COP31da «Nol chiqindi» doirasida amalga oshiriladigan muhim tashabbuslar haqida shunday dedi:
«COP31da 11-noyabr kuni “Nol chiqindi kuni” doirasida tadbirlar o‘tkaziladi va shu kuni yetakchilar darajasida aylanma iqtisodiyot sohasida xalqaro bilim va tajriba almashinuvini oshirish hamda hamkorlikni kuchaytirishni maqsad qilgan Aylanma iqtisodiyot bo‘yicha bilim almashish tarmog‘i tashabbusi va chiqindi sektoridan kelib chiqadigan metan chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan xalqaro hamkorlikni rivojlantirishni ko‘zlagan Chiqindilardan kelib chiqadigan metan emissiyalariga oid global oliy darajadagi muloqot tashabbusi e’lon qilinadi. Maqsad — 2035-yilgacha maishiy chiqindilar o‘sishini dunyo bo‘ylab ikki baravarga kamaytirish».
«Chiqindi — xarajat emas, to‘g‘ri boshqarilsa ham iqlim, ham iqtisodiyot uchun manbadir»
Turkiyaning iqlim va atrof-muhit sohasidagi yetakchi tashabbuslaridan biri bo‘lgan «Nol chiqindi»ni COP31 Harakatlar kun tartibining alohida mavzusiga aylantirganliklarini bildirgan Hasar shu doirada metan, aylanma iqtisodiyot hamda barqaror ishlab chiqarish va iste’mol yo‘nalishlarini bir tom ostida jamlaganliklarini aytdi.
Chiqindi poligonlaridan ajralib chiqadigan metan gazining iqlim uchun ahamiyatiga to‘xtalgan Hasar: «Chiqindilardan hosil bo‘ladigan metan qisqa muddatda karbonat angidriddan 80 baravar kuchliroq issiqxona gazidir. Chiqindilarni boshqarish iqlim kurashining eng tez natija beradigan sohalaridan biridir», — deya ta’kidladi.
Konferensiya hududida ham «Nol chiqindi» amaliyotlarini joriy etganliklarini qayd etgan Hasar shunday dedi: «Antaliyaning o‘zi ham ushbu yondashuvning ko‘zgusidir. Konferensiya maydoni “nol chiqindi” sertifikatiga ega. Dunyoga taqdim etayotgan modelimizni avvalo o‘z hududimizda qo‘llayapmiz. Bizning xabarimiz aniq: chiqindi — xarajat emas, to‘g‘ri boshqarilsa ham iqlim, ham iqtisodiyot uchun manbadir».
«Turkiyaning iqlim diplomatiyasidagi o‘rni uning geografiyasining aksidir»
Muzokaralarda yettita yo‘nalishni kuzatib borish uchun biri rivojlangan, ikkinchisi rivojlanayotgan davlatdan ikki nafar vazir tayinlanganini aytgan Hasar Antaliyada Shimol va Janub, chiqindilarni kamaytirish va moslashuv, shuningdek, maqsadlar va moliyalashtirish bir-birini to‘ldiradigan COPni maqsad qilganliklarini urg‘uladi.
Turkiyaning turli xalqaro tashkilotlar va mintaqaviy tuzilmalar bilan aloqalari COP31 raisligi doirasida o‘z zimmasiga olgan roliga zamin yaratganini ta’kidlagan Hasar quyidagilarni davom ettirdi:
«Turkiyaning iqlim diplomatiyasidagi o‘rni uning geografiyasining aksidir. Biz ham rivojlangan davlatlar, ham rivojlanayotgan dunyo bilan bir stolda o‘tira oladigan kam sonli davlatlardan birimiz. Biz NATO a’zosimiz, G20damiz, Islom hamkorlik tashkiloti va Turkiy davlatlar tashkiloti a’zosimiz, Afrikaning strategik hamkorimiz, Yevropa Ittifoqi bilan bojxona ittifoqimiz bor. COP31 raisligini ham aynan shu mavqeyimiz bilan qabul qilib oldik. Buni ilk kundanoq ko‘rsatdik. Belenda COP31ga mezbonlik qilish masalasida Avstraliya bilan kelishuvga erishib, dunyoga kamdan-kam uchraydigan namuna ko‘rsatdik. Mezbonlik Turkiyada, muzokaralar raisligi Avstraliyada. Ikki davlat yagona Raislik sifatida ishlamoqda. COP31dan so‘ng iqlim majburiyatlarini bajarishga qaratilgan hamkorlik davom etishini istaymiz. Antaliyadan dunyoga olib chiqiladigan narsa — shunchaki matn emas, balki ish uslubidir. Va’da bergan tomon bergan va’dasini qanday bajarishini ham ko‘rsatadigan COP bo‘ladi».
«Ko‘prik qurish biz uchun shior emas, ish uslubidir»
Hasar COP31ning asosiy yondashuvi amaliy ijro ekanini, shu sababli davlatlarning iqlim majburiyatlarini aniq loyihalar va investitsiyalarga aylantirish imkonini beruvchi mexanizmlar tayyorlaganliklarini bildirdi.
Shu doirada Iqlim ijrosi ko‘prigi (BRIDGE) platformasi orqali davlatlarning Milliy miqyosda belgilangan hissalarida o‘rin olgan ustuvor loyihalarni texnik va moliyaviy hamkorlar bilan bog‘lash ko‘zda tutilganini aytgan Hasar quyidagi fikrlarni bildirdi:
«Parij kelishuvi 10 yoshda. Dunyo endi maqsad qo‘yishda emas, maqsadni hayotga tatbiq etishda qiynalmoqda. Shu bois COP31ni ilk kundanoq “Ijro COPi” sifatida belgiladik. Antaliyaning merosi yangi majburiyatlar ro‘yxati emas, balki berilgan va’dalarni investitsiyaga, loyihaga va amaliy natijaga aylantiradigan mexanizmlar majmuasi bo‘ladi. Davlatlarning Milliy miqyosda belgilangan hissalaridagi ustuvor loyihalarni texnik va moliyaviy hamkorlar bilan bog‘lovchi ko‘prik moliyalashtirish va loyihalar o‘rtasidagi bo‘shliqni to‘ldirishni maqsad qiladi. Moliyalashtirish bor, lekin loyihaga yetib bormayapti; loyiha bor, lekin moliyalashtirishga erisha olmayapti. Ko‘prik aynan shu bo‘shliqni yopadi».
Hasar iqlim o‘zgarishining eng og‘ir oqibatlariga duch kelayotgan kichik orol davlatlarining ovozini Antaliyaga olib chiqish maqsadida Pre-COP yig‘ilishini Tinch okeani mintaqasidagi Fiji va Tuvaluda o‘tkazganliklarini eslatib: «Ko‘prik qurish biz uchun shior emas, ish uslubidir. Bir yil davomida Afrika guruhidan Arab guruhigacha, Yevropa Ittifoqidan eng kam rivojlangan davlatlargacha barcha muzokara guruhlari bilan alohida-alohida maslahatlashuvlar o‘tkazdik», — dedi.
«COP31da muzokara yo‘nalishlari bo‘yicha kelishuv izlanadi»
COP31da muzokaralar bilan bir qatorda iqlim moliyalashtirishi va harakatlar kun tartibi doirasida ham natijaga erishish maqsad qilinganini aytgan Hasar muzokara kun tartibida adolatli o‘tish mexanizmi, global moslashuv maqsadining ko‘rsatkichlari, chiqindilarni kamaytirish ish dasturini qayta ko‘rib chiqish va ikkinchi global holat baholashiga oid tayyorgarliklar o‘rin olganini ma’lum qildi.
Hasar COP31dan kutilayotgan natijalar haqida shunday dedi:
«To‘rtta yo‘nalishda aniq natija kutmoqdamiz. Birinchisi, ilm-fan ko‘rsatayotgan shoshilinchlikni mavjud majburiyatlar va amaliy yechimlar bilan birlashtiradigan qisqa, muvozanatli va ijroga yo‘naltirilgan Raislik umumiy qarori. Bu qaror muzokaralarni takrorlamaydi, tomonlarga yagona yo‘lni majburlab o‘tkazmaydi, balki tomonlarning fikri va egalik hissi bilan shakllanadi. Ikkinchisi, muzokara stolidagi natija. Adolatli o‘tish mexanizmi, global moslashuv maqsadining ko‘rsatkichlari, chiqindilarni kamaytirish ish dasturini qayta ko‘rib chiqish va ikkinchi global holat baholashining mustahkam boshlanishi. Texnik masalalarni birinchi haftada yakunlab, ikkinchi haftani siyosiy kelishuvga bag‘ishlamoqchimiz. Uchinchisi, moliyalashtirishdagi ishonch. Bokuda qabul qilingan yangi jamoaviy moliyalashtirish maqsadining bajarilishi, moslashuv moliyalashtirishining oshirilishi va iqlim jamg‘armalariga kuchli mablag‘ ajratilishi. Rivojlanayotgan davlatlar uchun moliyalashtirishning miqdori qanchalik muhim bo‘lsa, unga erishish imkoniyati ham shunchalik muhim. To‘rtinchisi, elektrlashtirish, yashil sanoatlashuv, barqaror shaharlar, nol chiqindi va erta ogohlantirish yo‘nalishlarida yangi davlat majburiyatlari hamda hamkorliklarini o‘z ichiga olgan harakatlar kun tartibi».
