Eronning yangi oliy rahbari Mujtabo Xomanaiy kim?
Sayyid Mujtabo Xomanaiy Eron tarixidagi uchinchi oliy rahbar bo‘ldi.
Eron siyosiy tizimida uzoq vaqt davomida eng ta’sirli, ammo kamnamo shaxslardan biri bo‘lib kelgan ruhoniy Mojtaba Xomanaiy, otasi AQSh-Isroil havo zarbasi natijasida halok bo‘lgach, mamlakatning yangi Oliy rahbari etib tayinlandi.
56 yoshli ruhoniy Eron Konstitutsiyasiga binoan mamlakatning eng yuqori siyosiy va diniy vakolatli shaxsini tayinlash uchun mas’ul bo‘lgan 88 a’zoli Ekspertlar kengashi (Assembly of Experts) tomonidan saylandi. Mojtaba 1979-yilgi inqilobdan beri Eronning uchinchi Oliy rahbari bo‘ldi. U boshqaruvni mintaqaviy ziddiyatlar va ichki noaniqliklar avj olgan og‘ir davrda meros qilib olmoqda.
Erta hayoti va oilaviy tarixi
Mojtaba 1969-yil 8-sentyabrda Eronning shimoli-sharqidagi yirik diniy markaz — Mashhad shahrida tug‘ilgan. U marhum Ali Xomanaiyning ikkinchi o‘g‘lidir (Ali Xomanaiy 1989-yildan to so‘nggi hujumga qadar Oliy rahbar bo‘lgan). Mojtabaning bobosi ham taniqli ruhoniy — Javad Xomanaiy bo‘lgan.
Siyosiy muhitda ulg‘aygan Mojtaba otasining prezidentlikdan Oliy rahbarlik darajasiga ko‘tarilishiga guvoh bo‘lgan. U taniqli konservativ siyosatchi, sobiq parlament spikeri G‘ulom-Ali Haddod-Adelning qizi Zahra Haddod-Adel bilan turmush qurgan.
Afsuski, Zahra ham Tehrondagi Xomanaiylar qarorgohiga berilgan AQSh-Isroil zarbasi oqibatida halok bo‘ldi. Mojtaba ushbu hujumdan omon qolgan bo‘lsa-da, onasi, singlisi, pochchasi va jiyanlaridan ayrildi.
Ta’limi va diniy faoliyati
Mojtaba diniy ta’limni Eronning shia ilmi markazi hisoblangan Qum shahridagi madrasalarda olgan. Tahlilchilarning ta’kidlashicha, u ko‘p yillar davomida Qum diniy seminariyalarida eng yuqori darajadagi darslar — "dars-e xarij"dan saboq bergan.
U hech qachon saylanadigan lavozimlarga nomzodini qo‘ymagan va ommaviy siyosatda faol bo‘lmagan. Shunga qaramay, o‘n yillar davomida otasining yaqin doirasida katta nufuzga ega bo‘lib, Inqilobiy Gvardiya (IRGC) bilan mustahkam aloqalar o‘rnatgan.
Siyosiy roli va ta’siri
Xalqaro ommaviy axborot vositalari Mojtabani ko‘pincha "parda ortidagi qudratli shaxs" sifatida tasvirlaydi. Uning ommaviy chiqishlari cheklangan bo‘lib, uzoq nutqlar yoki siyosiy manifestlar bilan deyarli ko‘rinish bermaydi.
Mojtabaning ismi asosan prezidentlik saylovlari va u qaysi nomzodlarni qo‘llab-quvvatlashi mumkinligi haqidagi taxminlar fonida tilga olingan. Uning jamoat oldidagi kam sonli chiqishlari rasmiy marosimlar, diniy tadbirlar yoki hukumat tarafdorlarining namoyishlari bilan cheklangan. Ma’lumotlarga ko‘ra, u 1980-yillarning oxirida Eron-Iroq urushida ko‘ngilli sifatida qatnashgan va bu uning harbiy doiralar bilan ilk aloqasiga sabab bo‘lgan.
Tahdidlar ostidagi vorislik
Mojtaba Xomanaiy zamonaviy Eron tarixining eng beqaror pallasida hokimiyatga keldi. Bu davr nafaqat ichki muammolar, balki Isroil tomonidan kelayotgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf bilan ham xarakterlanadi. Isroil rahbariyati Ali Xomanaiyning o‘rnini bosuvchi har qanday yetakchini nishonga olishini ochiq e’lon qilgan.
"Eronning terror rejimi tomonidan Isroilni yo‘q qilish rejasini davom ettirish va mintaqaga tahdid solish uchun tanlangan har qanday rahbar, ismi nima bo‘lishidan qat'i nazar, suiqasd nishoniga aylanadi", — deb yozdi Isroil mudofaa vaziri Israel Kats X (Twitter) tarmog‘ida.
Shuni ham ta’kidlash joizki, 2019-yilda AQSh Moliya vazirligi Mojtabaga nisbatan sanksiyalar joriy etgan edi. O‘shanda u rasmiy davlat lavozimini egallamagan bo‘lsa-da, Oliy rahbar nomidan "rasmiy vakolatlar" bilan ish yuritganlikda ayblangan.